Jak wygląda sprawiedliwa transformacja, gdy ogląda się ją przez doświadczenia mieszkańców, lokalnych organizacji, przemysłową infrastrukturę i krajobraz po odkrywkach? 22-23 czerwca 2026 r. w Koninie i Wielkopolsce Wschodniej odbyła się wizyta studyjna poświęcona temu, czego śląskie organizacje i społeczności mogą nauczyć się z doświadczeń innego regionu węglowego.

Pierwszego dnia uczestnicy spotkali się w Centrum Organizacji Pozarządowych w Koninie z osobami od lat zaangażowanymi w proces transformacji oraz ochronę lokalnego dziedzictwa. W rozmowach udział wzięli: Jędrzej Maciejewski, prezes i założyciel Fundacji Lignit, zajmujący się archiwizacją oraz cyfrowym mapowaniem kolei górniczych i przemysłu Wielkopolski Wschodniej; Miłka Stępień, koordynatorka sprawiedliwej transformacji w CEE Bankwatch Network, działaczka społeczna i klimatyczna związana z Koninem; oraz Mariusz Hermasz, animator kultury, popularyzator kultury postindustrialnej, twórca programu Trzeci Tor i działacz na rzecz ochrony dziedzictwa pokopalnianego.

Część prowadzona przez Miłkę Stępień dotyczyła m.in. specyfiki działania aktywistów w małych miastach, lokalnych inicjatyw strażniczych, aktywizowania mieszkańców oraz zwiększania ich wpływu na decyzje podejmowane w mieście. Szczególne miejsce zajęła historia udziału aktywistów w tworzeniu planu sprawiedliwej transformacji Wielkopolski Wschodniej oraz starania o włączenie regionu do obszarów objętych wsparciem z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji.

O tym, że formalnie dobrze zaplanowany proces musi skupiać się na czymś więcej niż tylko włączaniu mieszkańców poprzez małe inicjatywy, mówił Mariusz Hermasz:

– Według raportów operatora Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji wydatkowanie środków na złagodzenie skutków przemian przebiega prawidłowo. Z mojej perspektywy, jako przedstawiciela NGO realizującego projekty na rzecz ochrony i promocji lokalnego dziedzictwa kulturowego, zaangażowanie mieszkańców jest jednak niewystarczające. Tendencja poprawiła się na szczeblu urzędników, co da się zauważyć, natomiast przeciętni mieszkańcy nie rozumieją procesu transformacji i nie potrafią skorzystać z potencjału zarówno środków FST, jak i samych obiektów infrastruktury. Mając to na uwadze, zrezygnowałem z realizacji małych projektów na rzecz kompleksowych, długofalowych działań uwzględniających interes przyszłych pokoleń.

Ważnym wątkiem spotkania była także pamięć o przemysłowych korzeniach regionu. Jędrzej Maciejewski podkreślał, że dokumentowanie historii przemysłu jest nie tylko pracą archiwalną, ale też działaniem na rzecz lokalnej tożsamości:

– Pochodzę z Konina. Tutaj się urodziłem, tutaj żyję i nadal będę żył. Dlatego temat przemysłu tego miejsca jest mi bliski. W mojej rodzinie zawsze były osoby pracujące w przemyśle górniczym albo energetycznym. Kiedy zobaczyłem, że podobna sieć przemysłowa znika w okolicznym Turku, uznałem, że czas zacząć działać, bo to samo będzie czekało Konin, a żadna podobna inicjatywa wtedy nie powstała. Ważna jest pamięć o tym, z czego wywodziło się miasto, i zapisanie jego korzeni dla przyszłych pokoleń.

Drugiego dnia uczestnicy odwiedzili Elektrownię Pątnów. Wizyta pozwoliła zobaczyć materialną skalę energetyki opartej na węglu brunatnym i stała się punktem wyjścia do rozmów o zatrudnieniu, środowisku, bezpieczeństwie, odpowiedzialności przedsiębiorstw oraz przyszłości infrastruktury. Uczestnicy zobaczyli także koparkę SRs-1800 „Dolores” – maszynę, która po zakończeniu pracy została zachowana jako obiekt edukacyjny i symbol przemysłowej historii regionu.

Wizyta w Wielkopolsce Wschodniej pokazała, że sprawiedliwa transformacja to kombinacja naprawdę wielu elementów.  Pytania o pamięć, lokalną sprawczość, sposób włączania mieszkańców oraz o to, co zrobić z dziedzictwem przemysłu, które przez dekady kształtowało życie lokalnych społeczności.

Spotkanie realizowane jest w ramach projektu „Regionalne Obserwatorium Procesu Transformacji 2.0 (ROPT 2.0)”. Okres realizacji projektu: 01.04.2024 – 31.12.2026. Wartość projektu: 11.420.126,06 PLN, w całości dofinansowany z Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji. Liderem projektu jest Województwo Śląskie.