2 marca 2026 r. w Regionalnym Instytucie Kultury im. Wojciecha Korfantego w Katowicach odbył się warsztat edukacyjny „Niematerialne dziedzictwo kulturowe w sprawiedliwej transformacji”. Wydarzenie zorganizowała Polska Zielona Sieć w ramach projektu Regionalne Obserwatorium Procesu Transformacji 2.0 (ROPT 2.0).
Warsztat poświęcono roli dziedzictwa kulturowego w regionie przechodzącym proces transformacji. Skupiono się na potrzebie działań, które pozwolą chronić niematerialne dziedzictwo, przekazywać je młodszym pokoleniom i twórczo wykorzystywać we współczesnych praktykach kulturalnych. Spotkanie poprowadzili Anna Cieplak – pisarka dwukrotnie nominowana do Nagrody Literackiej Nike oraz nominowana do Paszportów „Polityki”, prezeska zarządu Fundacji Pracownia Współtwórcza, animatorka kultury i aktywistka miejska – oraz Grzegorz Franki, prezes Związku Górnośląskiego. Dyskusję moderował Sebastian Pypłacz, redaktor naczelny „Śląskiej Opinii”.
Tożsamość regionu: język, tradycje, sztuka i orkiestry górnicze
Pierwsza część warsztatu była poświęcona różnorodności i wartości kultury oraz sztuki wywodzących się ze Śląska, które stanowią rdzeń tożsamości regionu. Rozmawiano o elementach składających się na jego dziedzictwo – górniczych grupach zajmujących się malarstwem intuicyjnym, zespołach i strojach ludowych, „śląskiej godce” oraz toczącej się wokół niej dyskusji na temat definiowania jej jako gwary lub języka. Rozmowa towarzysząca wystąpieniu skoncentrowała się na dziedzictwie i funkcjonowaniu orkiestr górniczych – ważnego elementu kultury, który zasługuje na szczególną uwagę w procesie transformacji.
– Górny Śląsk to nie tylko historia przemysłu i górnictwa, ale przede wszystkim ludzie, ich wrażliwość, język, tradycje i twórczość. Malarstwo intuicyjne tworzone przez środowiska górnicze, działalność zespołów folklorystycznych czy dbałość o tradycyjne stroje są wyrazem potrzeby opowiadania o sobie – o swojej codzienności, wartościach i doświadczeniach – mówił Grzegorz Franki, prezes Związku Górnośląskiego.- Rozmowa o orkiestrach górniczych uświadomiła nam, że w procesie transformacji nie możemy skupiać się wyłącznie na wymiarze ekonomicznym. Orkiestry to coś więcej niż tradycja – to wspólnota, międzypokoleniowy przekaz i symbol dumy zawodowej. W czasie zmian społeczno-gospodarczych warto zadbać o to, by takie elementy dziedzictwa nie zostały zepchnięte na margines, lecz stały się częścią nowej opowieści o Śląsku.
Transformacja to nie tylko gospodarka: wymiar kulturowy i technologiczny
Kluczem do prawdziwie sprawiedliwej transformacji jest uwzględnienie w debacie i działaniach głębokiego procesu kulturowego, który zachodzi równolegle z przemianami społecznymi i gospodarczymi. Nie powinniśmy postrzegać województwa śląskiego jako odrębnej jednostki przechodzącej transformację, lecz jako część szerszych, globalnych procesów, które mają wpływ na jej przebieg.
– Sprawiedliwa transformacja opiera się na trzech wzajemnie powiązanych wymiarach: środowiskowym, społecznym i mentalnym, a dziś coraz wyraźniej dochodzi do nich także ekologia technologii. To proces, który zmienia nie tylko gospodarkę, ale również więzi lokalne, sposób funkcjonowania demokracji i komunikacji, a więc realnie wpływa na to, jak żyjemy – podkreślała Anna Cieplak. – Przyspieszenie technologiczne i dominacja platform cyfrowych zmieniają dziś sposób, w jaki korzystamy z kultury, nasze więzi i lokalne wspólnoty. W regionach takich jak Górny Śląsk, gdzie przemysł był fundamentem tożsamości, transformacja nie może ograniczać się do infrastruktury i technologii. Zakłady przemysłowe były zarówno miejscami pracy, jak i ważnym elementem tożsamości i wspólnoty.
Od diagnozy do rozwiązań
Warsztat zakończyła wspólna dyskusja, którą moderował Sebastian Pypłacz – redaktor naczelny „Śląskiej Opinii”. Uczestnicy mapowali konkretne obszary niematerialnego dziedzictwa oraz strategie ich ochrony, przywołując tak różnorodne tematy, jak dawne legendy i wierzenia, wartości rodzinne regionu czy systemową edukację regionalną wprowadzaną przez ministerstwo. Refleksja nad wizerunkiem Śląska i całego województwa w kulturze doprowadziła do kluczowej konkluzji: aby dziedzictwo kulturowe pozostało żywe i autentyczne, musi być stale wykorzystywane do odpowiadania na współczesne wyzwania i osadzane w aktualnych kontekstach społecznych.
Kolejne wydarzenie odbędzie się już 6 marca. Będą to warsztaty poświęcone energetyce obywatelskiej. Szczegółowe informacje znajdują się w innym artykule na naszej stronie internetowej.
Spotkania realizowane są w ramach projektu „Regionalne Obserwatorium Procesu Transformacji 2.0 (ROPT 2.0)”. Okres realizacji projektu: 01.04.2024–31.12.2026. Wartość projektu: 11 420 126,06 PLN, w całości dofinansowany z Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji. Liderem projektu jest Województwo Śląskie.